DeepL ile edipversa: iki edebî pasajda fark
Bir edebî çevirinin iyi olup olmadığı çoğu zaman hata sayısıyla ölçülmez. Bugünün makine çevirisi — DeepL, Google Translate, genel amaçlı sohbet modelleri — cümleyi çoğunlukla doğru çevirir. Asıl soru şudur: doğru çeviri, okurda kaynağın yarattığı aynı anı yeniden yaratıyor mu?
Aşağıda iki kısa pasajı yan yana koyuyoruz. Soldaki DeepL çıktısı gerçektir — doğrudan DeepL’den alınmıştır, uydurulmamıştır. Sağdaki, edipversa’nın Derin modunun canlı motordan verdiği karşılıktır. Peşinen söyleyelim: iki DeepL çevirisi de hatasızdır. Fark, doğrulukta değil üsluptadır.
Örnek 1 — James Joyce, “Araby”
Öykünün epifani cümlesi; anlatıcının kendini bir anda küçük ve gülünç görmesi. İki sözcük tercihi tüm tonu belirliyor.
“…I saw myself as a creature driven and derided by vanity; and my eyes burned with anguish and anger.”
Fark: “Varlık” nötrdür; oysa epifaninin özü, anlatıcının kendini küçültücü bir gözle görmesidir — “yaratık” bu aşağılayıcı tonu taşır. İkinci tercihte DeepL “yanıyordu” (sürerlik) der; edipversa “yandı” (basit geçmiş) der. İngilizce burned ani, kesin bir şoktur; “yandı” bu anlık etkiye daha sadıktır. DeepL cümleyi taşıyor; Derin mod cümlenin anını taşıyor.
Örnek 2 — Katherine Mansfield, “Miss Brill”
Öykünün kapanışı. Yaşlı kadın, kürkünü kutusuna koyarken bir şeyin ağladığını duyar gibi olur — bu, kendi yalnızlığının sessiz, yarı-bilinçli bir kabulüdür.
“…But when she put the lid on she thought she heard something crying.”
Fark: “Duyduğunu sandı” okuru düşünceye, analize çeker — Mansfield’ın sessiz dehşetini hafifçe entelektüelleştirir. “Duyar gibi oldu” ise kesinlik iddia etmeyen, anlık bir algı yanılsamasıdır; kaynağın “thought she heard” belirsizliğine — ne tam düşünce ne tam duyum — daha yakın durur.
Sonuç: “doğru ama ölü” ile “sesi taşıyan” arasındaki çizgi
Bu kıyasın amacı DeepL’i kötülemek değil. İki çeviri de hatasız; birçok bağlamda fazlasıyla yeterli. Ama edebiyatta ölçüt yükselir: bir romanın yüzlerce sayfası boyunca yazarın üslubunu, ritmini ve alt metnini tutarlı biçimde taşımak gerekir. edipversa tam da bunun için önce metni derinlemesine okur, sonra çevirir — sözcüğü değil, sözcüğün arkasındaki edebî özü hedef dile aktarmaya çalışır.
En iyi kanıt kendi metninizdir. Bir pasajınızı yapıştırıp farkı yan yana görebilirsiniz.