Yapay zekâ yazar, editör ya da çevirmen olabilir mi?
Bu sorunun yanıtı artık bir görüş meselesi değil. Yayın etiğinin üç büyük kurumu, aralarında hiçbir çelişki bırakmayacak biçimde aynı yanıtı verdi: yapay zekâ yazar olamaz; araç olarak kullanılabilir, ancak kullanıldığı beyan edilir. Aşağıda bu ölçütlerin ne dediğini, gerekçesini ve edipversa'nın nerede durduğunu anlatıyoruz.
Üç kurum, tek yanıt
COPE (Committee on Publication Ethics), ICMJE (International Committee of Medical Journal Editors) ve WAME (World Association of Medical Editors) yapay zekâ araçlarının künyeye yazar olarak konulamayacağında birleşiyor. Gerekçe teknik değil, hukukî ve ahlakîdir:
- Yazarlık hesap verebilirliktir. Yazar, metnin doğruluğundan, bütünlüğünden ve özgünlüğünden sorumlu tutulabilen taraftır. Bir yazılım sorumlu tutulamaz.
- Yazar rıza gösterir ve imza atar. Telif devri, lisans sözleşmesi, çıkar çatışması beyanı; bunların hepsi hukukî kişilik ister. Yapay zekâ hukukî kişi değildir.
- Yazarlık entelektüel katkının sahiplenilmesidir. Bir aracın ürettiği cümleyi metne koyan da, arkasında duran da insandır.
Peki editör ya da çevirmen olabilir mi?
Burada ince bir ayrım var ve çoğu tartışma tam bu noktada karışıyor. Yazarlık bir emek tanımı değil, bir sorumluluk sıfatıdır. Bu yüzden aynı ölçüt çevirmenlik ve editörlük için de geçerlidir: bir çevirinin altına imza atan, o çeviriyi savunacak olan insandır. Yapay zekâ, künyede "çeviren" ya da "yayına hazırlayan" olarak yer alamaz.
Ancak hiçbir kurum bu araçların kullanılmasını yasaklamıyor. Yasaklanan, kullanımı gizlemektir. WAME'nin ayrımı açıktır: yazım denetimi düzeyindeki rutin yardım ile yeni metin, çözümleme ya da tablo üreten kullanım aynı şey değildir. Birincisi beyan gerektirmez, ikincisi gerektirir.
Beyan nerede ve nasıl yapılır?
- COPE: Gereç ve Yöntem bölümünde, kullanılan aracın adı, sürümü ve ne için kullanıldığı yazılır.
- ICMJE: Yazım yardımı Teşekkür bölümünde; veri toplama, çözümleme ya da şekil üretimi Yöntem bölümünde belirtilir. Dergiye gönderilen kapak mektubunda da aracın nasıl kullanıldığı açıklanır.
- WAME: Yeni metin üretildiyse Teşekkür bölümünde; çözümleme, tablo, şekil ya da kod üretildiyse hem Özet hem Yöntem bölümünde belirtilir.
Kullanışlı bir kalıp şudur: "Metnin İngilizceden Türkçeye çevirisinde edipversa kullanılmış, çıktının tamamı yazar tarafından kaynak metinle karşılaştırılarak denetlenmiş ve son hâli yazarın sorumluluğunda oluşturulmuştur."
Sorumluluk kimde kalır?
Tümüyle insanda. ICMJE, bu araçların "otoriter sesli ama yanlış, eksik ya da yanlı" çıktı üretebildiğini özellikle vurgular. Dolayısıyla doğruluğu denetlemek, intihal bulunmadığından emin olmak, alıntıların gerçekten iddiayı desteklediğini doğrulamak yazarın yükümlülüğüdür. WAME buna bir madde daha ekler: araç karşıt görüşleri eleyebileceği için, karşıt görüşleri bulup metne katmak da yazarın işidir.
Bu, edipversa'nın kuruluş ilkesiyle birebir örtüşür. Çeviri notlarını bu yüzden gösteriyoruz: nerede bir seçim yapıldığını görebilesiniz ve o seçimi onaylayıp onaylamadığınıza siz karar veresiniz. Son söz her zaman sizindir.
Gizlilik: en çok gözden kaçan madde
WAME'nin dördüncü tavsiyesi, akademik dünyada en az bilinen ama en ağır sonuçlu olanıdır: bir müsveddeyi genel amaçlı bir sohbet botuna vermek gizlilik ihlalidir, çünkü bu araçlar verilen içeriği ve istemleri saklayabilir ve bu içerik başka bir kullanıcının yanıtında yeniden ortaya çıkabilir. Özellikle hakemlik yapan ya da yayımlanmamış bir metinle çalışan kişiler için bu ciddi bir risktir.
edipversa bu maddeyi baştan gözeterek kuruldu. Metniniz eğitimde kullanılmamayı taahhüt eden kurumsal arayüzler üzerinden işlenir, kalıcı olarak saklanmaz ve modellerin eğitiminde kullanılmaz. Ayrıntısı Gizlilik Politikası sayfamızdadır. Yine de genel ilke geçerlidir: başkasına ait, yayımlanmamış bir müsveddeyi işleme koymadan önce o metnin sahibinden izin almanız gerekir; bu, kullandığınız aracın gizlilik taahhüdünden bağımsız bir yayın etiği yükümlülüğüdür.
Söyleyemeyeceğimiz şey
Dürüst olmak gerekirse bir maddeyi tam karşılayamıyoruz. WAME, üretimde kullanılan tüm istemlerin yazılmasını öneriyor. edipversa'nın istemleri ve edebî okuma katmanları ticari sırdır, bunları yayımlamıyoruz. Karşılayabildiğimiz şey şudur: hangi aşamada hangi modelin çalıştığını ve çevirinin nasıl kurulduğunu beyan edebilecek kadar açık olmak. Yapamadığımız bir şeyi yapıyormuş gibi göstermek, bu sayfanın anlattığı her şeyle çelişirdi.
Özetle
Yapay zekâ yazar, çevirmen ya da editör olarak künyeye giremez; çünkü hesap veremez, imza atamaz, sorumluluk üstlenemez. Araç olarak kullanılabilir ve kullanıldığı açıkça beyan edilir. Metnin arkasında duran, onu savunan ve ondan sorumlu olan insandır. edipversa'nın iddiası bu sıfatı almak değil; o sıfatı taşıyan insana, sesini kaybetmeyen bir çeviri vermektir.