Yapay zekâ edebi çeviri yapabilir mi?

Yapay zekâ bir sözleşmeyi, bir kullanım kılavuzunu, bir haber metnini bugün şaşırtıcı bir doğrulukla çeviriyor. Peki aynı araç bir roman paragrafını, bir şiirin nesrini, bir öykünün ince ironisini de çevirebilir mi? Soru göründüğünden zor, çünkü edebiyatta çeviri "anlamı aktarmak"tan ibaret değildir.

Makine çevirisi neyi iyi, neyi kötü yapar?

Sıradan makine çevirisi anlamı taşımakta ustadır. Bir cümlenin ne dediğini bulur ve hedef dilde karşılığını verir. Bilgi aktaran metinlerde istediğimiz de tam budur: doğruluk, tutarlılık, hız. Ama edebi bir metinde cümlenin ne dediği kadar nasıl dediğide anlamın parçasıdır. Kısa, kesik cümlelerle kurulan bir gerilim; uzun, dolambaçlı bir tümcenin verdiği nefessizlik; bir karakterin ağzındaki kabalık ya da incelik — bunlar "süs" değil, metnin kendisidir.

İşte makine çevirisi burada tökezler. Anlamı doğru taşırken sesi düzler. Ritmi standartlaştırır, tonu nötrler, ikircikli bırakılmış bir cümleyi net bir cümleye çevirerek yazarın kasıtlı belirsizliğini yok eder. Sonuç "yanlış" değildir; ama artık o yazarın metni değildir.

Edebi çeviride asıl mesele: sözcük değil ses

İyi bir edebi çevirmen tek tek sözcükleri değil, sözcüklerin arkasındaki sesi çevirir. Bir yazarın üslubu; sözcük seçiminden, cümle uzunluğundan, tekrarlardan, sessizliklerden, neyi söyleyip neyi ima ettiğinden oluşan bir bütündür. Çeviri, bu bütünü başka bir dilin olanaklarıyla yeniden kurmaktır. Bu yüzden edebi çeviri bir aktarım değil, bir yorum işidir.

Bir örnek: aynı İngilizce cümle bağlama göre "Gitti." de olabilir, "Çekip gitti işte." de. İkisi de doğru; ama biri mesafeli, diğeri kırgın. Doğru karşılığı seçmek için metnin tamamını, karakterin o andaki halini, sahnenin tonunu okumuş olmak gerekir. Cümleyi tek başına çeviren bir araç bu seçimi yapamaz — çünkü seçimi mümkün kılan bağlamı görmez.

Peki yapay zekâ üslubu koruyabilir mi?

Yanıt, aracın nasıl kurgulandığına bağlı. Cümleyi cümleye eşleyen klasik bir çeviri motoru üslubu koruyamaz; yapısı gereği bağlamı ıskalar. Ama çeviriyi iki aşamalı bir işe dönüştürürseniz tablo değişir:

Önce metnin bütününü okumak — anahtar terimleri, istiare zincirlerini, tonu, anlatının temposunu çıkarmak. Sonra bu okumanın ışığında çevirmek — her cümleyi tekil bir bilmece gibi değil, bütünün bir parçası olarak aktarmak.

edipversa tam da bunun için tasarlandı. Metni önce derinlemesine okur, yazarın sesine dair bir harita çıkarır; çeviriyi bu haritaya göre yapar ve ardından edebî bir gözle yeniden gözden geçirir. Amaç "kelime kelime doğru" bir metin değil, aynı sesi taşıyan bir metin üretmektir. Nerede bir seçim yaptığını da gizlemez: çeviri notlarıyla neyi neden öyle aktardığını gösterir.

Yapay zekâ insan çevirmenin yerini alır mı?

Hayır — ve bu dürüstçe söylenmeli. Bir edebi eserin nihai çevirisi, bir insanın yorumunu, kültürel sezgisini ve sorumluluğunu ister. Yapay zekânın rolü bu yorumun yerine geçmek değil, ona güçlü bir başlangıç ve ikinci bir göz sunmaktır: saatler süren ilk taslağı dakikalara indirmek, gözden kaçan bir tonu hatırlatmak, alternatif bir karşılık önermek. En iyi sonuç, aracın hızıyla insanın yargısının birleştiği yerde çıkar.

Yani "Yapay zekâ edebi çeviri yapabilir mi?" sorusunun dürüst yanıtı şudur: Doğru kurgulanırsa, üslubu koruyan çok iyi bir taslak üretebilir — ama son sözü yine çevirmen söyler.